พินัยกรรม 2569: วิธีทำ ประเภท ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

คนไทยส่วนใหญ่ไม่มีพินัยกรรม ผลคือเมื่อจากไป ทรัพย์สินแบ่งตามกฎหมาย ไม่ใช่ตามที่ต้องการ ครอบครัวอาจทะเลาะ ศาลอาจตัดสินไม่ตรงเจตนา บทความนี้อธิบายวิธีทำพินัยกรรมที่ถูกต้องตามกฎหมายไทย ทำเองได้ ไม่ต้องจ้างทนาย (แต่ทรัพย์สินซับซ้อนควรปรึกษา)

---

ทำไมต้องมีพินัยกรรม

ถ้าไม่มีพินัยกรรม มรดกแบ่งตามลำดับทายาทในกฎหมาย (ป.พ.พ. มาตรา 1629):

ลำดับ	ทายาท	หมายเหตุ
1	ผู้สืบสันดาน (ลูก หลาน)	รับก่อนลำดับอื่น
2	บิดามารดา
3	พี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน
4	พี่น้องร่วมบิดาหรือมารดาเดียวกัน
5	ปู่ ย่า ตา ยาย
6	ลุง ป้า น้า อา
คู่สมรส	รับร่วมกับทายาทตามลำดับ	สัดส่วนแตกต่างตามลำดับที่รับร่วม

ถ้าต้องการให้ทรัพย์สินไปถึงคนที่ไม่ใช่ทายาทตามกฎหมาย (เช่น เพื่อนสนิท องค์กรการกุศล หลานที่ดูแล) หรือต้องการแบ่งสัดส่วนต่างจากกฎหมาย พินัยกรรมเป็นทางเดียว

---

พินัยกรรม 4 ประเภทตามกฎหมายไทย

1. พินัยกรรมแบบเขียนเอง (มาตรา 1657)

ทำเองได้ ไม่ต้องจ้างทนาย

ข้อกำหนด:

• ผู้ทำเขียนด้วยลายมือตัวเองทั้งฉบับ (ห้ามพิมพ์ ห้ามให้คนอื่นเขียนแทน)
• ลงวันเดือนปี
• ลงลายมือชื่อผู้ทำ
• ไม่ต้องมีพยาน (ม.1657 เป็นแบบเดียวที่ไม่ต้องมีพยาน ต่างจากแบบอื่นที่ต้องมี 2 คน)

ข้อดี: ทำเองได้ทันที ไม่มีค่าใช้จ่าย เป็นความลับ ไม่ต้องหาพยาน ข้อเสีย: ถ้าลายมือไม่ชัด อาจถูกโต้แย้ง ถ้าหายไม่มีสำเนาอยู่ที่ไหน

2. พินัยกรรมแบบเอกสารฝ่ายเมือง (มาตรา 1658)

มั่นใจที่สุด ยากถูกโต้แย้ง

ขั้นตอน:

• ผู้ทำไปที่อำเภอ/สำนักงานเขต พร้อมพยาน 2 คน
• แจ้งเจ้าหน้าที่ว่าต้องการทำพินัยกรรม
• เจ้าหน้าที่จดข้อความตามที่ผู้ทำบอก อ่านให้ฟัง ผู้ทำยืนยัน
• ผู้ทำ + พยาน + เจ้าหน้าที่ ลงชื่อ
• เจ้าหน้าที่ลงวันที่ ประทับตรา เก็บสำเนาไว้ที่อำเภอ

ข้อดี: มีหลักฐานอย่างเป็นทางการ ยากถูกโต้แย้ง มีสำเนาอยู่ที่ราชการ ข้อเสีย: ต้องไปอำเภอ ไม่เป็นความลับ (เจ้าหน้าที่+พยานรู้เนื้อหา)

3. พินัยกรรมแบบเอกสารลับ (มาตรา 1660)

เป็นความลับ + มีหลักฐานราชการ

ขั้นตอน:

• ผู้ทำเขียนหรือพิมพ์พินัยกรรม ลงชื่อ
• ปิดผนึก นำไปยื่นต่อเจ้าหน้าที่อำเภอ พร้อมพยาน 2 คน
• แจ้งว่าเป็นพินัยกรรม เจ้าหน้าที่จดข้อความบนซอง ผู้ทำ+พยาน+เจ้าหน้าที่ลงชื่อบนซอง

ข้อดี: เนื้อหาเป็นความลับ มีหลักฐานว่ามีพินัยกรรม ข้อเสีย: ถ้าซองเปิดก่อนเวลา อาจเป็นโมฆะ

4. พินัยกรรมด้วยวาจา (มาตรา 1663)

เฉพาะกรณีฉุกเฉินเท่านั้น

ใช้ได้เฉพาะเมื่อมีพฤติการณ์พิเศษ เช่น ตกอยู่ในอันตรายใกล้ตาย ไม่สามารถทำพินัยกรรมแบบอื่นได้ แสดงเจตนาต่อหน้าพยาน 2 คน พยานต้องไปแจ้งต่อเจ้าหน้าที่โดยเร็ว หมดผลเมื่อผู้ทำมีโอกาสทำพินัยกรรมแบบอื่นแล้วไม่ทำภายใน 1 เดือน

---

เลือกแบบไหนดี

สถานการณ์	แบบที่เหมาะ	เหตุผล
ทรัพย์สินไม่ซับซ้อน ต้องการทำเร็ว	แบบเขียนเอง	ทำเองได้ทันที ไม่มีค่าใช้จ่าย
ทรัพย์สินมาก กลัวถูกโต้แย้ง	แบบเอกสารฝ่ายเมือง	มีหลักฐานราชการ ยากโต้แย้ง
ต้องการความลับ + หลักฐานราชการ	แบบเอกสารลับ	เนื้อหาไม่เปิดเผย แต่มีบันทึก
กรณีฉุกเฉินจริงๆ	ด้วยวาจา	ใช้ได้ชั่วคราวเท่านั้น

---

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย (หลีกเลี่ยงได้)

1. พิมพ์แทนเขียนมือ

พินัยกรรมแบบเขียนเอง (มาตรา 1657) ต้องเขียนด้วยลายมือตัวเองทั้งฉบับ ถ้าพิมพ์คอมพิวเตอร์แม้แต่บรรทัดเดียว = เป็นโมฆะ ถ้าต้องการพิมพ์ ให้ใช้แบบเอกสารลับ (มาตรา 1660) แทน

2. ไม่มีพยาน หรือพยานไม่ครบ (เฉพาะแบบที่ต้องมี)

พินัยกรรมทุกแบบยกเว้นแบบเขียนเอง (ม.1657) ต้องมีพยาน 2 คน พยานต้องบรรลุนิติภาวะ ไม่เป็นผู้รับมรดกในพินัยกรรมนั้น ถ้าพยานเป็นผู้รับมรดก ส่วนที่เกี่ยวกับพยานคนนั้นเป็นโมฆะ (แบบเขียนเอง ม.1657 ไม่ต้องมีพยาน แต่มีพยานเพิ่มได้เพื่อความมั่นใจ)

3. ไม่ลงวันที่

ถ้าไม่ลงวันเดือนปี ศาลอาจตีความว่าไม่สมบูรณ์ โดยเฉพาะถ้ามีพินัยกรรมหลายฉบับ ฉบับที่ไม่ลงวันที่ไม่สามารถพิสูจน์ว่าทำก่อนหรือหลัง

4. เขียนคลุมเครือ

“ให้ทรัพย์สินทั้งหมดแก่ลูกๆ” ฟังดูชัด แต่ถ้ามีลูก 3 คน แบ่งเท่ากันหรือไม่ ถ้าลูกบุญธรรมนับไหม ถ้ามีลูกเพิ่มทีหลัง ยิ่งเขียนเจาะจงยิ่งดี: ระบุชื่อ เลขบัตร ทรัพย์สินแต่ละชิ้น สัดส่วน

5. ไม่บอกใครว่ามีพินัยกรรม

พินัยกรรมที่ไม่มีใครรู้ว่ามีอยู่ = ไม่มีผล ควรบอกคนที่ไว้ใจว่าเก็บไว้ที่ไหน หรือฝากไว้กับทนาย/ธนาคาร

6. ทำครั้งเดียวไม่เคยอัปเดต

ชีวิตเปลี่ยน ทรัพย์สินเปลี่ยน คนรอบข้างเปลี่ยน พินัยกรรมที่ทำตอนอายุ 35 อาจไม่ตรงกับสถานการณ์ตอนอายุ 55 ควรทบทวนทุก 3-5 ปี หรือเมื่อมีเหตุการณ์สำคัญ (แต่งงาน มีลูก หย่า ซื้อบ้าน)

---

พินัยกรรมกับประกันชีวิต: ทำงานคู่กัน

พินัยกรรมจัดการทรัพย์สินที่เป็น “กองมรดก” (บ้าน เงินฝาก กองทุน) แต่ประกันชีวิตที่ระบุผู้รับผลประโยชน์ไม่เข้ากองมรดก จ่ายตรงให้ผู้รับโดยไม่ต้องรอศาล

วางแผนที่ดีคือใช้ทั้งสองอย่างร่วมกัน:

• พินัยกรรม จัดการทรัพย์สินที่เป็นกองมรดก (บ้าน ที่ดิน เงินฝาก)
• ประกันชีวิต เป็นเงินด่วนให้ครอบครัวระหว่างรอศาลจัดการมรดก
• ทั้งสองอย่างลดภาษีมรดกคนละทาง: พินัยกรรมจัดสรรทรัพย์สินให้ทายาทที่เสียภาษีต่ำกว่า (5% vs 10%) ประกันชีวิตไม่เข้าฐานคำนวณ

อ่านเพิ่ม: วางแผนมรดก: ถ้าจากไปวันนี้ จัดการยังไง?

---

คำถามที่พบบ่อย

Q: พินัยกรรมทำเองได้ไหม?

A: ได้ พินัยกรรมแบบเขียนเอง (มาตรา 1657) ผู้ทำต้องเขียนด้วยลายมือตัวเองทั้งฉบับ ลงวันเดือนปี ลงลายมือชื่อ ห้ามพิมพ์ แบบนี้ไม่ต้องมีพยาน (ต่างจากแบบอื่นที่ต้องมีพยาน 2 คน)

Q: พินัยกรรมต้องจดทะเบียนไหม?

A: ไม่จำเป็น พินัยกรรมแบบเขียนเอง (มาตรา 1657) มีผลตามกฎหมายโดยไม่ต้องจดทะเบียน แต่ถ้าต้องการความมั่นใจเพิ่ม สามารถทำพินัยกรรมแบบเอกสารฝ่ายเมือง (จดทะเบียนที่อำเภอ) ซึ่งยากถูกโต้แย้ง

Q: ไม่ทำพินัยกรรม มรดกแบ่งยังไง?

A: แบ่งตามกฎหมายมรดก (ป.พ.พ. มาตรา 1629) ทายาท 6 ลำดับ: ผู้สืบสันดาน (ลูก หลาน) บิดามารดา พี่น้องร่วมบิดามารดา พี่น้องร่วมบิดาหรือมารดา ปู่ย่าตายาย ลุงป้าน้าอา โดยคู่สมรสรับร่วมกับทายาทตามลำดับ (ม.1635) ไม่ใช่ลำดับแยกต่างหาก ถ้าไม่มีทายาทตกเป็นของแผ่นดิน

Q: เปลี่ยนพินัยกรรมได้ไหม?

A: ได้ตลอดเวลา ผู้ทำพินัยกรรมเพิกถอนพินัยกรรมได้ทั้งหมดหรือบางส่วน โดยทำพินัยกรรมฉบับใหม่ หรือทำลายพินัยกรรมเดิม ฉบับหลังสุดมีผลแทนฉบับเก่า

Q: คนต่างชาติทำพินัยกรรมในไทยได้ไหม?

A: ได้ ถ้าทรัพย์สินอยู่ในประเทศไทย ใช้กฎหมายไทยบังคับ ควรทำเป็น 2 ภาษา (ไทย+อังกฤษ) และปรึกษาทนายที่เชี่ยวชาญกฎหมายระหว่างประเทศ

---

อ่านเพิ่ม: ประกันชีวิตกับมรดก: ส่งต่อทรัพย์สินไม่ผ่านศาล | ภาษีมรดก 2569: เกณฑ์ อัตรา สรุปครบ

หมายเหตุ: บทความนี้ให้ข้อมูลทั่วไปเพื่อการศึกษา ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย กฎหมายมีรายละเอียดมากกว่าที่สรุปไว้ ควรปรึกษานักกฎหมายสำหรับกรณีเฉพาะ

ข้อมูลจากประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 6 และศาลยุติธรรม ณ กันยายน 2569